Alpinizm, himalaizm, wspinaczka wysokogórska, wspinaczka sportowa, narciarstwo górskie... można się pogubić w tych sportach!
Zadawaliście sobie kiedyś to z pozoru banalne pytanie? No właśnie, odpowiedź na nie wcale nie jest łatwa, nawet dla osób, dla których góry to część życia. A co dopiero ma powiedzieć laik, który z górami nie ma nic wspólnego? Ogólnie pojęte wspinanie jest terminem niezwykle szerokim, zawierającym w sobie dziedziny, które nie mają ze sobą zbyt wiele wspólnego. Bo przecież czy cokolwiek, poza ruchem w górę, łączy himalaizm i bouldering? Każdy przyzna, że niewiele. A jednak w oczach postronnych obserwatorów to ten sam sport często określany wspólnym mianownikiem “alpinizm”. Zabawne? Zróbmy zatem nieco porządku w tych terminach i sprecyzujmy co to jest alpinizm sensu stricte. Bo przecież w jakimś sensie to termin źródłowy, najszerszy. I dziedzina z której wyrosły pozostałe rodzaje wspinania.
Sam termin alpinizm to pojęcie dość złożone i wieloznaczne. W języku polskim można znaleźć co najmniej trzy znaczenia tego słowa. W najprostszym ujęciu alpinizm, sięgającym do etymologii słowa, to każda wspinaczka uprawiana w Alpach. Ale zaraz, a co jeśli wspinam się w Tatrach? Ok, tu jeszcze ratuje nas “taternictwo”. A w Andach? Andynizm? W Pamirze? Pamiryzm? W Pirenejach? Pireneizm? No nie. Zatem słowo “alpinizm” służy do opisywania każdej wspinaczki odbywającej się w górach o charakterze alpejskim, nie tylko w samych Alpach. To trochę tak jak ze słowem “adidasy”, którego potocznie używamy do określenia butów sportowych, nie tylko tych wyprodukowanych przez samą markę adidas.
Ale termin alpinizm jest również określony w ustawodawstwie. I tu z powrotem trochę zamętu. Bowiem prawo traktuje “alpinizm” jako termin bardzo szeroki, zawierający w sobie każdy rodzaj działalności górskiej wymagający specjalistycznego przygotowania, wyposażenia i umiejętności. W tym znaczeniu alpinizmem jest sama wspinaczka górska jak i też wspinaczka sportowa, narciarstwo górskie czy speleologia.
A co z tymi innymi łańcuchami górskimi? Ktoś przecież może zwrócić uwagę na pewną niekonsekwencję. Owszem, nie używamy terminów “pireneizm” czy “andynizm” ale powszechnie korzystamy z terminu “himalaizm“! Co więcej, dotyczy on nie tylko samych Himalajów, ale również gór takich jak Karakorum, Pamir, Hindukusz czy Tien Szan. Otóż, himalaizm, jako osobny termin, wyróżniono ze względu na szczególne warunki w jakich się odbywa. Z technicznego punktu widzenia to alpinizm prowadzony jednak na znacznie większych wysokościach. Za symboliczną granicę między alpinizmem a himalaizmem uznaje się 7000m n.p.m. Wysokość narzuca szereg obiektywnych zagrożeń, które nie występują w klasycznym alpinizmie. A ogrom gór najwyższych definiuje sposób działania, który jest siłą rzeczy inny niż w Alpach czy Andach.
Ale w zasadzie dlaczego właśnie alpinizm? Bo to w Alpach wszystko się zaczęło. Sięgnijmy do historii alpinizmu.
Alpinizm ma zaskakująco długą historię. By sięgnąć do jego źródeł musimy się cofnąć do połowy XVIII wieku. Wtedy to Horace Bénédict de Saussure, szwajcarski przyrodnik mieszkający w Genewie wyznaczył nagrodę dla pierwszego człowieka, który zdobędzie dobrze widoczny z miasta Mont Blanc. 2 sierpnia 1786 roku dwóch lokalnych śmiałków – Jacques Balmat i Michel Paccard – wyszło z Chamonix w kierunku szczytu. Po sześciu dniach, 8 sierpnia o godzinie 18:23 zameldowali się na szczycie. Rok później szczyt zdobył sam pomysłodawca czyli Horace Bénédict de Saussure.
Od tego momentu sprawy przybrały tempa. W 1808 roku Mont Blanc zdobywa pierwsza kobieta – Marie Paradis. Wtedy też zdobyto również drugi alpejski szczyt, górujący nad Chamonix Aiguille du Midi. W 1823 powstaje biuro przewodników w Chamonix a w 1857 w Londynie zawiązuje się The Alpine Club. Druga połowa XIX wieku to tak zwana złota era alpinizmu. W ciągu piętnastu lat kilkadziesiąt alpejskich szczytów zostaje zdobytych przez wspinaczy francuskich i brytyjskich. Dochodzi też do pierwszych głośnych wypadków. Złotą erę symbolicznie kończy nie lada wyczyn – pierwsze wejście na Matterhorn w 1865 roku. Szczyt zdobywa Edward Whymper, Michel Croz, Peter Taugwalder wraz z synem oraz Charles Hudson, Lord Francis Douglas, Douglas Robert Hadow. Niestety podczas zejścia czterech uczestników wyprawy ginie.
Tak właśnie narodził się alpinizm, który później przeniesiono w inne góry całego świata. W XX wieku areną zmagań alpinistów stały się góry wysokie czyli Himalaje i Karakorum. Historia podboju tych pasm górskich oraz rozwoju samego alpinizmu na ternie Alp to temat na grubą książkę.
Podstawowym celem alpinizmu jest zdobycie danego szczytu. Banalne, prawda? Tak alpinizm się narodził. Celem było wejście na Mont Blanc, Matterhorn czy inną alpejską górę. Przez dziesiątki lat to właśnie szczyt, bardziej niż droga do niego, definiowała sukces w alpinizmie. Taka wizja alpinizmu jest obecna w potocznym postrzeganiu tego sportu nawet dziś. Ale alpinizm przez lata ewoluował i szybko stało się jasne, że nie samo wejście na szczyt jest istotne lecz droga i styl w jakim się to zrobi. Przecież wiele szczytów, w tym także tych najwyższych posiada stosunkowe łatwe drogi wiodące na wierzchołek. Poza tym czasy gdy na mapach widniało wiele dziewiczych szczytów i pokusą samą w sobie było postawienie stopy na niezdobytym wierzchołku i nazwanie go bezpowrotnie minęły.
Już w połowie XX wieku stało się jasne, że droga do celu jest równie ważna, jak sam szczyt, jeśli nie ważniejsza. Droga ta może mieć przecież różną trudność, urodę, ekspozycję. Co ciekawe (i prawdopodobnie zdumiewające dla laików), istnieją drogi w górach, które wcale nie wychodzą na wierzchołek. Zdobycie samego szczytu zeszło jakby na drugi plan a alpinizm przybrał formę rywalizacji bardziej sportowej, technicznej niż romantycznej.
Również w połowie XX wieku alpinizm zaczął ewoluować. Areną zmagań alpinistów zaczęły być inne pasma górskie w tym góry najwyższe – Himalaje i Karakorum, Pamir, Tien-Szan, Hindukusz. Jednocześnie, w drugiej połowie XX wieku z alpinizmu zaczęły się rodzić nowe dyscypliny wspinaczkowe takie jak wspinaczka skałkowa, wspinaczka lodowa, wspinanie hakowe, wielkościanowe, wielowyciągowe, bouldering. Dziś pod pojęciem “alpinizm” rozumiemy ogólnie wspinanie uprawiane w górach.
Czyli ludzie uprawiający alpinizm. Lub himalaizm, bo często to te same osoby a przecież dorobek trudno rozgraniczyć wysokością. Niemniej, droga każdego alpinisty, niezależnie czy wspina się w górach najwyższych, prowadzi przez Alpy. Przez ponad dwieście lat alpinizm dorobił się szeregu wybitych postaci. Nie sposób porównać ich wyczyny i zrobić listę tych najważniejszych. Zawsze będzie to obarczone jakimś uproszczeniem, fałszem. Bo jak porównać pierwsze wejście na Matterhorn z wyczynami współczesnych alpinistów? Jak porównać wielkość wyczynu wtedy, gdy śmiałkowie dysponowali prymitywnym sprzętem i niewielkim doświadczeniem?
Dziś, na całym świecie istnieje wiele nagród przyznawanych alpinistom za ich wyczyny. Niemniej, najważniejszą pozostaje Złoty Czekan. To górski Nobel, prestiżowa nagroda przyznawana za wybitne osiągnięcia w alpinizmie przez francuską organizację Groupe de Haute Montagne oraz Montagne Magazine od roku 1992. Od tego czasu można powiedzieć, że lista nagrodzonych to właśnie najwybitniejsze postacie współczesnego alpinizmu. Wśród nich nie brakuje nazwisk z Polski.
Choć do Alp mamy dość daleko a nasze Tatry do najwybitniejszych pasm górskich nie należą, to nasi alpiniści to światowa czołówka. Owszem, początki alpinizmu i jego dziewiętnastowieczna złota era ominęła Polaków. ale już w połowie XX wieku polscy alpiniści dołączyli do światowej czołówki i pozostają w niej do dziś często będąc autorami historycznych wyczynów. Oto kilka wybitnych polskich alpinistów (i żeby było jasne – ta krótka lista nie wyczerpuje tematu).
To siłą rzeczy lista niekompletna. Wybitne postacie to również Maciej Berbeka, Leszek Cichy, Tadeusz Piotrowski, Krystyna Palmowska, Anna Czerwińska, Dobrosława Miodowicz-Wolf i wiele innych.
[Przeczytaj tekst Relacja z górą – o próbach wejścia na dziewiczy sześciotysięcznik]
