Oto ostatni artykuł z naszego wakacyjnego cyklu o górach. Dziś Bieszczady, ach Bieszczady!
“Góry aż do nieba / I zieleni krzyk / Polna droga pośród kwiatów / I złamany krzyż / Strumień skryty w mroku / I zdziczały sad / Stara cerkiew pod modrzewiem / I pęknięty dzwon”. Kto nie zna tej piosenki KSU? To właśnie są Bieszczady – najbardziej odległe i dzikie polskie góry, otoczone legendami, aurą tajemniczości, naznaczone kulturą pogranicza trzech narodów. Bieszczady po prostu trzeba odwiedzić a kto raz to zrobi zazwyczaj wraca. Bieszczady to góry inne niż wszystkie pozostałe pasma górskie w Polsce. Wybierając się tam po raz pierwszy z pewnością zadajesz sobie pytanie: Bieszczady – co warto zobaczyć?
Wpierw trochę geografii. Bieszczady to w rzeczywistości dwa pasma górskie należące do Beskidów Wschodnich w łańcuchu Karpat: Bieszczady Zachodnie (na terenie Polski i Ukrainy) oraz Bieszczady Wschodnie (na terenie Ukrainy). Najwyższy szczyt Bieszczad to leżący na Ukrainie Pikuj (1405 m n.p.m.), w Polsce zaś nieco niższa Tarnica (1346 m n.p.m.).
Rejon Bieszczad został objęty parkiem narodowym w 1973 roku a w 1992 roku stał się częścią Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie. BPN jest trzecim co do wielkości parkiem narodowym w Polsce i największym w naszych górach. BPN jest wyjatkowy również z innych względów. Blisko 80% obszaru BPN zajmują naturalne lasy liściaste i mieszane, z czego aż 15% uznaje się za puszcze o charakterze pierwotnym. Ścisłe rezerwaty zajmują prawie 70% powierzchni parku – najwięcej spośród wszystkich parków narodowych w Polsce. W tych wyjątkowych lasach żyje ponad 230 gatunków kręgowców, w tym 58 gatunków ssaków. Wśród nich niedźwiedzie, wilki, rysie, żbiki, jelenie, żubry (największe dziko żyjące górskie stado tych zwierząt na świecie). Na terenie parku stwierdzono około 140 gatunków ptaków, w tym orły przednie, orliki krzykliwe, puchacze i puszczyki.
Zacznijmy od natury – tym przecież Bieszczady słyną. Przez Bieszczadzki Park Narodowy prowadzi około 120 km pieszych szlaków turystycznych i podobna ilość ścieżek przyrodniczych. Jest w czym wybierać, prawda? Są jednak miejsca, które po prostu zobaczyć trzeba. Oto one.
“Pójdę w połoniny / W roztańczone bujne trawy / Pod rękę razem / Z polnym wiatrem” – to z kolei utwór zespołu Dom o Zielonych Progach. Tak właśnie jest w tych Bieszczadach, krajobraz zmusza do wzruszeń i zachwytów. Połoniny to charakterystyczne dla Bieszczad piętro roślinności. Lasy zazwyczaj kończą się poniżej górskich grani, na których występują odsłonięte, “łyse” łąki. Połoniny wyśtępuja na wielu bieszczadzkich szczytach ale są dwie, które są najbardziej popularne.
Hiking na Połoninę Wetlińską polecamy zacząć z miejscowości Brzegi Górne. Dlaczego? O tym później. Z parkingu w Brzegach ruszamy pod górę na zachód. Gdy skończą się lasy i wyjdziemy na połoninę, ukarze nam się słynne bieszczadzkie schronisko – Chatka Puchatka. Przystanek konieczny! Stąd wędrujemy wijącą się malowniczo granią w kierunku szczytu a następnie dalej do przełęczy Orłowicza. Tu możemy iść dalej grzbietem przez Smerek i zakończyć trek w miejscowości o tej samej nazwie. Lub – i tą opcję polecamy – zejść w kierunku Wetliny do Chaty Wędrowca na jedyne w swoim rodzaju, obłędne naleśniki z jagodami!
Jeśli z tego samego parkingu w Brzegach Górnych ruszymy na wschód po około 1,5h dojdziemy na szczyt Połoniny Caryńskiej. Stąd warto udać się dalej grzbietem w kierunku Ustrzyk Górnych. Kolejne 1,5h powinno wystarczyć by dotrzeć do schroniska PTTK Kremenaros. Bardziej sprawnym wędrowcom gorąco polecamy połączenie obu połonin startując z Ustrzyk i kończąc w Wetlinie lub Smereku.
Jeśli jesteśmy już w okolicy Ustrzyk Dolnych ciekawym celem jest Krzemieniec czyli szczyt znajdujący się na słynnym trójstyku granic Polski, Ukrainy i Słowacji.
To najwyższy szczyt Bieszczad po polskiej stronie. Jest zaliczany do Korony Gór Polski. Bez względu jednak na to jest po prostu wspaniałym celem na całodniowy trekking. Na szczyt można ruszyć z parkingu w miejscowości Wołosate, wtedy wejście zajmuje około 2,5h. Szlak ten jest jednak dość nudny – biegnie w dużej mierze po schodach, nie obfituje w widoki i bywa zatłoczony. Znacznie ciekawszy, choć dłuższy jest szlak idący bezpośrednio z Ustrzyk Dolnych przez Szeroki Wierch. Najciekawszy i najmniej uczęszczany wydaje się jednak szlak startujacy z miejscowości Muczne. Przy okazji zdobywamy bowiem dwa szczyty – Bukowe Berdo i Krzemień. Szlak ten również daje zdecydowanie najpiękniejsze widoki.
To niezwykle urokliwe miejsce schowane pośród lasów niedaleko miejscowości Zatwarnica. Szepit to największy wodospad w Bieszczadach. Ok, może nie jest zbyt wysoki – raptem 8m i to w kilku kaskadach – jest za to po prostu przepiękny. Z parkingu dojście zajmuje około 20 minut.
To unikalny rezerwat przyrody obejmujący 7km odcinku doliny rzeki Wetlina i Solinka. Na tym fragmencie Wetlina ma prawdziwie górski charakter – jest bystra, meandruje, tworzy kaskady, miejscami jej koryto jest pełne głazów. Rzekę otaczają wspaniałe, zróżnicowane lasy na stromych zboczach. Przez rezerwat prowadzą ścieżki turystyczne, można się tu poczuć jak w scenerii z przyrodniczego filmu. Apropos filmu – w rezerwacie Sine Wiry kręcono słynny serial HBO “Watacha”.
W sumie trudno zaklasyfikować czy Jezioro Solińskie to skarb natury czy dziedzictwo kulturowe. To przecież sztuczny zbiornik retencyjny na rzece San utworzony w latach sześćdziesiatych. Niemniej, jezioro wspaniale wpisuje się w górzysty krajobraz i stało się atrakcją samo w sobie. Co ciekawe, Solina to największy pod względem pojemności sztuczny zbiornik w Polsce. Okoliczne góry sprawiają, że jezioro ma bardzo urozmaiconą, wijącą się linię brzegową i liczne zatoczki. Jego wschodni brzeg jest znacznie bardziej dziki i niedostępny, wzdłuż zachodniego zaś biegnie asfaltowa droga pełna punktów widokowych. Na jeziorze można uprawiać żeglarstwo.
Zmęczeni hikingiem po połoninach? To wsiądźcie w auto, ambitniejsi na rower i przejedźcie się tak zwaną Wielką Pętlą Bieszczadzką czyli drogą 896 z Ustrzyk Dolnych w stronę Ustrzyk Górnych. Stąd drogą 897 można ruszyć w kierunku miejscowości Wetlina i Smerek. W Cisnej asfalt daje nam wybór. W lewo wybierzemy pętlę przez Bystre i Zahoczewie. Jadąc w prawa – i tą opcję polecamy – pojedziemy wzdłuż doliny Solinki w kierunku Jeziora Solińskiego. Pętla obfituje w oszałamiające punkty widokowe, ciekawe budynki i dobre restauracje.
Skoro jesteśmy w okolicy to czemu by się trochę nie powspinać. Zwłaszcza, że jest ciekawe miejsce. Bieszczady to nie Jura ale mają jedną perełkę – Kamień Leski. Nie byliście? To koniecznie! Wiadomo – daleko i po drodze do niczego ale Kamień Leski naprawdę robi wrażenie. Wystarczy pod nim stanąć. Kawał pięknego piaskowcowego muru skalnego. Skała znajduje się tuż za Leskiem przy samej drodze, podejście to może dwie minuty. Jest tu kilkadziesiąt wyśmienitych linii o wycenach od V do VI.6. Prawa część muru to imponujący, trzydziestometrowy, poprzecinany okapami filar – kawał uczciwego wspinania. Tu znajdziemy klasyki takie jak Ziemia Obiecana, Kobra czy Czarne Oceany. Lewa część to lekko przewieszony długi mur z krótszymi drogami. W odróżnieniu od piaskowców Hejszowiny obowiązują tu normalne, sportowe zasady obijania dróg i wspinania. Kamień Leski to bezsprzecznie jedna z najfajniejszych skał w Polsce.
Bieszczady to styk kultur, narodów i religii a bogata historia regionu widoczna jest do dziś w architekturze. Przed wojną w Bieszczadach było około 150 cerkwi. Wojenną zawieruchę, akcję “Wisła” i burzliwe lata pięćdziesiąte przetrwało około trzydziestu unikalnych drewnianych cerkwi. Nie ma dwóch takich samych. Były budowane w różnych stylach: łemkowskim, bojkowskim, ukraińskim i w różnych latach (XVII-XXw). Najciekawsze zabytki leżą na Szlaku Architektury Drewnianej oraz na rowerowym Szlaku Ikon. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują:
Poza świątyniami drewnianymi w Bieszczadach spotkać można równie interesujące cerkwie murowane. Wrażenie robią też ruiny cerkwi – m.in. w Baligrodzie, Tarnawie Górnej, Berezce, Krywem n. Sanem i Olchowej.
Dla miłośników sztuki przystanek absolutnie konieczny to Galeria Zdzisława Beksińskiego w Muzeum Historycznym w Sanoku. Zdzisław Beksiński urodził się 24 lutego 1929 r. w Sanoku, tu chodził do gimnazjum i liceum. Choć studiował na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej a potem pracował w Krakowie do Sanoka często wracał. Muzeum posiada największą kolekcję prac Beksińskiego: ponad sześćset obrazów, reliefów, rzeźb, rysunków, grafik i fotografii.
A teraz coś dla dzieci! Które dziecko nie chciało by się przejechać pięknym pociagiem z prawdziwą lokomotywą? Bieszczadzka kolej wąskotorowa została zbudowana pod koniec XIX wieku do przewozu drewna. Łączyła miejscowości Nowy Łupków i Cisna. Funkcję przemysłową spełniała do 1994 roku. Wtedy, by uratować kolejkę przed likwidacją, powstała Fundacja Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej w Cisnej – Majdanie. Kolejce nadano zupełnie nową, turystyczną funkcję. Leśna ciuchcia została objęta ochroną konserwatorską i uznana za dobro kultury. Do rejestru zabytków wpisano torowisko, stacje i przystanki oraz część taboru. Główną stacją jest miejscowość Majdan. Stąd, z pięknego dworca można ruszyć w dwie trasy: Majdan-Przysłup i nieco krótszą Majdan-Balnica. Informacje i rozkład jazdy znajdziecie na stronie Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej.
A co jest najpiękniejsze w Bieszczadach? Niebo. Bieszczadzki Park Narodowy a zwłaszcza jego wschodnie rubieże należą do ogólnoświatowego programu ochrony obszarów przed zanieczyszczeniem światłem. Mówiąc krótko to najciemniejsze zakątki naszej planety, gdzie środowisko nocne nie jest zaburzone przez sztuczne światło. Obszary takie, jak w przypadku klasycznych rezerwatów przyrody, pełnią nie tylko funkcje ekologiczne, ale również edukacyjne. N pograniczu polsko – słowackim Bieszczad funkcjonuje Park Ciemnego Nieba Połoniny, gdzie organizowane są niezwykłe pokazy astronomiczne. To niesamowita gratka dla amatorów astronomii. Przez duże teleskopy można obserwować najciekawsze obiekty nocnego nieba: gwiazdy kolorowe, podwójne, gromady gwiazd, mgławice, galaktyki, planety. Więcej informacji znajdziecie na stronie organizatora. Nigdzie w nie znajdziecie takiego nieba jak w Bieszczadach!
